UNESCO Heritage List: ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆ ಭಾರತವು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಮಹಾಸಾಗರ. ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಶಾಂತಿ, ಅಹಿಂಸೆ ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರಿದ ಈ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣಕ್ಕೆ ಈಗ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಉನ್ನತ ಗೌರವ ಲಭಿಸಿದೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ವಾರಾಣಸಿ (ಕಾಶಿ) ನಗರದಿಂದ ಕೇವಲ 10 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಬೌದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರ ‘ಸಾರನಾಥ’ ಇದೀಗ ವಿಶ್ವ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಯುನೆಸ್ಕೋದ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದೆ.
ಸಾರನಾಥವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಪಂಚದ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಬೌದ್ಧ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಪವಿತ್ರವಾದ ಜಾಗ. ಗೌತಮ ಬುದ್ಧರು ಜ್ಞಾನೋದಯ ಪಡೆದ ಬಳಿಕ ತಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ ಈ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಶೀಲ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ ನೆಲ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಸಾರನಾಥದ ಇತಿಹಾಸ, ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ, ಅಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಹಾಗೂ ಈ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಧನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕುರಿತು ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಯೋಣ.
ಸಾರನಾಥ ಹೆಸರಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಐತಿಹ್ಯ
ಸಾರನಾಥ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಹೇಗೆ ಬಂತು ಎಂಬುದರ ಹಿಂದೆ ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸವಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ‘ಋಷಿಪತನ’ ಅಥವಾ ‘ಮೃಗದಾವ’ (ಜಿಂಕೆಗಳ ಅರಣ್ಯ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಋಷಿಪತನ: ‘ಋಷಿಗಳು ಬಂದಿಳಿದ ಅಥವಾ ಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳ’ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿತ್ತು. ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಸಾಧು-ಸಂತರು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಶಾಂತಿಯುತ ಸ್ಥಳ ಇದಾಗಿತ್ತು.
ಮೃಗದಾವ: ‘ಮೃಗ’ ಎಂದರೆ ಜಿಂಕೆ, ‘ದಾವ’ ಎಂದರೆ ಕಾಡು. ಅಂದರೆ ಜಿಂಕೆಗಳು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಚ್ಛಂದವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ಇದಾಗಿತ್ತು. ಬೋಧಿಸತ್ವನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು (ಸಾರಂಗ), ಜಿಂಕೆಗಳ ಪ್ರಾಣ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾದ ಕಥೆಯು ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ಸಾರನಾಥ: ‘ಸಾರಂಗನಾಥ’ (ಜಿಂಕೆಗಳ ಒಡೆಯ ಅಥವಾ ಈಶ್ವರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ‘ಸಾರನಾಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಇಲ್ಲಿರುವ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೂ ‘ಸಾರಂಗನಾಥ’ ಎಂದೇ ಹೆಸರಿದೆ.
ಸಾರನಾಥ ಮತ್ತು ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ: ಧರ್ಮಚಕ್ರ ಪ್ರವರ್ತನ
ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ತಾಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:
ಲುಂಬಿನಿ (ಬುದ್ಧರ ಜನನ ಸ್ಥಳ)
ಬೋಧಗಯಾ (ಬುದ್ಧರು ಜ್ಞಾನೋದಯ ಪಡೆದ ಸ್ಥಳ)
ಸಾರನಾಥ (ಬುದ್ಧರು ಪ್ರಥಮ ಬೋಧನೆ ನೀಡಿದ ಸ್ಥಳ)
ಕುಶಿನಗರ (ಬುದ್ಧರು ಮಹಾಪರಿನಿರ್ವಾಣ ಹೊಂದಿದ ಸ್ಥಳ)
ಬೋಧಗಯಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷದ ಕೆಳಗೆ ಜ್ಞಾನೋದಯ ಪಡೆದ ತಥಾಗತ ಗೌತಮ ಬುದ್ಧರು, ತಮಗೆ ಲಭಿಸಿದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಹಂಚಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಅವರು ಬೋಧಗಯಾದಿಂದ ನಡಿಗೆಯ ಮೂಲಕ ಸಾರನಾಥದ ಮೃಗದಾವಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತಿದ್ದ, ನಂತರ ತಡೆಗೋಡೆಯಾಗಿ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಐವರು ಸಾಧಕ ಮಿತ್ರರನ್ನು (ಪಂಚವರ್ಗೀಯ ಭಿಕ್ಷುಗಳು: ಕೌಂಡಿನ್ಯ, ಭದ್ದಿಯ, ವಪ್ಪ, ಮಹಾನಾಮ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಜಿ) ಭೇಟಿಯಾದರು.
ಆಷಾಢ ಮಾಸದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಗೌತಮ ಬುದ್ಧರು ಈ ಐವರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಯನ್ನು ‘ಧರ್ಮಚಕ್ರ ಪ್ರವರ್ತನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧರು ಜಗತ್ತಿನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯುವ ‘ಆರ್ಯ ಅಷ್ಟಾಂಗ ಮಾರ್ಗ’ ಹಾಗೂ ‘ನಾಲ್ಕು ಆರ್ಯ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು’ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ಈ ಮೂಲಕ ಬೌದ್ಧ ಸಂಘದ ಸ್ಥಾಪನೆಯೂ ಇಲ್ಲೇ ಆಯಿತು.
ಸಾರನಾಥದ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಾಗೂ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಸ್ಮಾರಕಗಳು
ಸಾರನಾಥವು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಬೌದ್ಧ ಹಾಗೂ ಮೌರ್ಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಗಂಗೋತ್ರಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಮಾರಕವೂ ಭಾರತದ ಸಮೃದ್ಧ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.
1. ಧಮೇಕ್ ಸ್ತೂಪ
ಸಾರನಾಥದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಬೃಹತ್ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ‘ಧಮೇಕ್ ಸ್ತೂಪ’.
ಎತ್ತರ ಹಾಗೂ ನಿರ್ಮಾಣ: ಸುಮಾರು 43.6 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 28 ಮೀಟರ್ ವ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಈ ಸ್ತೂಪವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 249 ರಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಶೋಕನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ನಂತರ ಕ್ರಿ.ಶ. 500 ರ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು.
ವಿಶೇಷತೆ: ಗೌತಮ ಬುದ್ಧರು ತಮ್ಮ ಐವರು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಥಮ ಬೋಧನೆ ನೀಡಿದ ನಿಖರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಈ ಧಮೇಕ್ ಸ್ತೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ತೂಪದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಸುಂದರವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು, ಹೂವಿನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
2. ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಸಿಂಹಗಳ ಬೋಧಿ
ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಸಾರನಾಥ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಸ್ಥಳವಾಗಲು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿದ್ದ ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭ.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಂಛನ: ಸಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ‘ಚತುರ್ಮುಖ ಸಿಂಹ ಪೀಠ’ ಇಂದಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಅಧಿಕೃತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಂಛನ ಆಗಿದೆ.
ಅಶೋಕ ಚಕ್ರ: ಈ ಸಿಂಹಗಳ ಕೆಳಗಿನ ಪೀಠದಲ್ಲಿದ್ದ 24 ಕಡ್ಡಿಗಳ ಧರ್ಮಚಕ್ರವೇ ಇಂದು ನಮ್ಮ ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವ ‘ಅಶೋಕ ಚಕ್ರ’.
ಸ್ತಂಭದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದ್ದು, ಬೌದ್ಧ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ನೀಡಿರುವ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
3. ಚೌಖಂಡಿ ಸ್ತೂಪ
ಸಾರನಾಥಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಎದುರಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕ ‘ಚೌಖಂಡಿ ಸ್ತೂಪ’.
ಇದು ಬುದ್ಧರು ಬೋಧಗಯಾದಿಂದ ಸಾರನಾಥಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಐವರು ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭೇಟಿಯಾದ ಸ್ಥಳದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸ್ತೂಪ.
ಎತ್ತರವಾದ ದಿಬ್ಬದ ಮೇಲಿರುವ ಈ ಅಷ್ಟಕೋನಾಕಾರದ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಕಟ್ಟಡದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರ ಕಾಲದ ಅಷ್ಟಕೋನ ಗೋಪುರವಿದೆ. 1588 ರಲ್ಲಿ ಹುಮಾಯೂನ್ ಸಾರನಾಥಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ್ದ ನೀಡಿದ ಭೇಟಿಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಆತನ ಮಗ ಅಕ್ಬರ್ ಈ ಗೋಪುರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
4. ಮೂಲಗಂಧ ಕುಟಿ ವಿಹಾರ
ಇದು ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸುಂದರ ಬೌದ್ಧ ಮಂದಿರವಾಗಿದೆ. 1931 ರಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಬೋಧಿ ಸೊಸೈಟಿ’ಯ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಅನಗಾರಿಕ ಧರ್ಮಪಾಲ ಅವರು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಈ ಮಂದಿರದ ಒಳಗೆ ಬುದ್ಧರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಅದ್ಭುತ ಗೋಡೆ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ . ಇದನ್ನು ಜಪಾನಿನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲಾವಿದ ಕೊಸೆಟ್ಸು ನೊಸು ಅವರು ಬಿಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಂದು ಇಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧರ ಪವಿತ್ರ ಅಸ್ಥಿ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
5. ಸಾರನಾಥ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ
ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಈ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನಲ್ಲಿ ಸಾರನಾಥದ ಉತ್ಖನನದ ವೇಳೆ ದೊರೆತ ಅಪರೂಪದ ಮೂರ್ತಿಗಳು, ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಲಾಗಿದೆ. ಅಶೋಕನ ಮೂಲ ಸಿಂಹ ಬೋಧಿ ಲಾಂಛನವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸುಸಜ್ಜಿತವಾಗಿ ಇಲ್ಲೇ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಸುಂದರವಾದ ‘ಧರ್ಮಚಕ್ರ ಪ್ರವರ್ತನ ಮುದ್ರೆ’ಯ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹ ಇಲ್ಲಿದೆ.
ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಏರಿಳಿತಗಳು: ನಾಶ ಮತ್ತು ಮರುಶೋಧನೆ
ಸಾರನಾಥದ ಇತಿಹಾಸವು ಅತ್ಯಂತ ರೋಮಾಂಚನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಗುಪ್ತರ ಮತ್ತು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಡಳಿತಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಸಾರನಾಥವು ಬೌದ್ಧ ಅಧ್ಯಯನ ಹಾಗೂ ಕಲೆಯ ಬೃಹತ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚೀನಿ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ತಮ್ಮ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರನಾಥದ ಭವ್ಯತೆ, ಸಾವಿರಾರು ಭಿಕ್ಷುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರವಾದ ಸ್ತೂಪಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ಆದರೆ, ಕ್ರಿ.ಶ. 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಖ್ತಿಯಾರ್ ಖಿಲ್ಜಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದೇಶಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಾರನಾಥದ ಬಹುತೇಕ ಸ್ತೂಪಗಳು, ವಿಹಾರಗಳು ಧ್ವಂಸಗೊಂಡವು. ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಈ ಮಹಾನ್ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಮಣ್ಣಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂತುಹೋಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಮರೆಯಾಗಿತ್ತು.
ಮರುಶೋಧನೆ:
19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಶೋಧನೆಯ ಪಿತಾಮಹ ಸರ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಸಾರನಾಥದ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತು. ಧಮೇಕ್ ಸ್ತೂಪ, ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಹಾರಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು.
ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆ: ಇದರ ಮಹತ್ವವೇನು?
ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ಥಳವೊಂದು ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗುವುದು ಎಂದರೆ ಅದು ಇಡೀ ಮಾನವಕುಲದ ಅಪರೂಪದ ಆಸ್ತಿ ಎಂದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ. ಸಾರನಾಥಕ್ಕೆ ಈ ಮಾನ್ಯತೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಲವು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು
1. ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಬೃಹತ್ ಉತ್ತೇಜನ
ಸಾರನಾಥ ಈಗಾಗಲೇ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮೀಯರಿಗೆ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ಜಪಾನ್, ಚೀನಾ, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ವಿಯೆಟ್ನಾಂ, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ದೇಶಗಳ ಜನರಿಗೆ) ಪ್ರಮುಖ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಗಮನವೂ ಸಾರನಾಥದತ್ತ ನೆಡಲಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾರಿಗೆ, ಹೋಟೆಲ್ ಉದ್ಯಮ, ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರಾಟ ಹಾಗೂ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಲಿವೆ.
2. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಸಂರಕ್ಷಣೆ
ಯುನೆಸ್ಕೋ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿರಬೇಕು. ಸಾರನಾಥದ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು, ಧಮೇಕ್ ಸ್ತೂಪ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವಾತಾವರಣದ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಜಾಗತಿಕ ತಜ್ಞರ ನೆರವು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗಲಿದೆ.
3. ‘ಬೌದ್ಧ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್’ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಬೌದ್ಧ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ‘ಬೌದ್ಧ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್’ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ವಾರಾಣಸಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ, ಹೈ-ಸ್ಪೀಡ್ ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ದರ್ಜೆಯ ರಸ್ತೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ವೇಗ ನೀಡಲಿದೆ. ಸಾರನಾಥ-ವಾರಾಣಸಿ ಕಾರಿಡಾರ್ ಇನ್ನಷ್ಟು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸಲಿದೆ.
4. ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆ
ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸೌತ್ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವಾದ ಸಾರನಾಥಕ್ಕೆ ಜಾಗತಿಕ ಗೌರವ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು ಈ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ದ್ವಿಪಕ್ಷೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಲಿದೆ.
ಇತಿಹಾಸದ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ
ಸಾರನಾಥಕ್ಕೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಮಾನ್ಯತೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವುದು ಇಡೀ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಜಯವಾಗಿದೆ. ಯುದ್ಧ, ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಅಶಾಂತಿಯಿಂದ ತಲೆಯೆತ್ತುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ಜಾಗತಿಕ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯನ್ನು ಸಾರಿದ ಸಾರನಾಥದ ಸಂದೇಶಗಳು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತವೆನಿಸುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರ, ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಧರ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಸಂಕೇತ, ಮತ್ತು ಗೌತಮ ಬುದ್ಧರ ಶಾಂತಿಯ ನಿಧಿ ಎನಿಸಿದ ಸಾರನಾಥವು ಈಗ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೀರ್ತಿಪತಾಕೆಯನ್ನು ಹಾರಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾರತೀಯನೂ ಒಮ್ಮೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ನಮ್ಮ ಶ್ರೀಮಂತ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾದ ಪುಣ್ಯಭೂಮಿ ಈ ಸಾರನಾಥ.